Phương thức sản xuất là gì? 5 Phương thức sản xuất 4.0 phổ biến

Dựa vào đặc tính của sản phẩm và chiến lược phát triển, mỗi doanh nghiệp sẽ có những phương thức sản xuất khác nhau. MTS, MTO, ATO, ETO là 5 phương thức sản xuất phổ biến nhất hiện nay. Trong bài viết này, hãy cùng ITG Technology tìm hiểu rõ hơn về khái niệm và đặc điểm của các phương thức sản xuất.

Phương thức sản xuất là gì?

Phương thức sản xuất là cách thức con người thực hiện quá trình sản xuất vật chất ở một giai đoạn lịch sử nhất định, được hợp thành bởi sự thống nhất giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất. Hiểu một cách đơn giản, đây là “công thức” tổng thể bao gồm trình độ công nghệ, kỹ năng con người và cách thức tổ chức sở hữu để biến các nguồn lực đầu vào thành giá trị kinh tế phục vụ nhu cầu thị trường.

Phương thức sản xuất đóng vai trò là xương sống trong sự phát triển của cả xã hội lẫn doanh nghiệp. Ở cấp độ vĩ mô, nó quyết định tính chất của một nền kinh tế. Ở cấp độ vi mô, phương thức sản xuất là nền tảng định hình toàn bộ cấu trúc vận hành của nhà máy. Khi phương thức sản xuất thay đổi — ví dụ từ sản xuất hàng loạt sang sản xuất theo đơn đặt hàng — doanh nghiệp buộc phải tái cấu trúc lại luồng phối hợp liên phòng ban, cách thức quản lý tồn kho và hệ thống báo cáo để duy trì hiệu quả vận hành.

Đối với các nhà quản trị, việc nhận diện rõ phương thức sản xuất cốt lõi là điều kiện tiên quyết để lựa chọn các giải pháp công nghệ hỗ trợ. Một doanh nghiệp không thể tối ưu hóa chi phí vận hành nếu áp dụng quy trình quản lý của mô hình sản xuất lưu kho vào một dây chuyền sản xuất thiết kế theo yêu cầu đặc thù. Do đó, hiểu đúng phương thức sản xuất giúp lãnh đạo đưa ra các quyết định đầu tư chính xác vào hệ thống quản trị nguồn lực, tránh tình trạng dữ liệu bị chia cắt và lãng phí nguồn lực đầu tư.

Cấu trúc của phương thức sản xuất: Lực lượng và Quan hệ sản xuất

Theo Karl Marx, cấu trúc của phương thức sản xuất được hình thành từ sự thống nhất biện chứng giữa hai thành phần cốt lõi: lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất. Trong quản trị doanh nghiệp, sự tương tác giữa hai yếu tố này quyết định năng suất lao động và khả năng cạnh tranh của toàn bộ hệ thống vận hành.

Lực lượng sản xuất: Yếu tố động nhất của phương thức sản xuất

Lực lượng sản xuất đại diện cho năng lực thực tế của con người trong việc biến đổi các nguồn lực thành sản phẩm, bao gồm hai yếu tố chính: người lao động và tư liệu sản xuất. Đây là thành phần luôn vận động và phát triển nhanh nhất, đóng vai trò quyết định đến trình độ của phương thức sản xuất.

• Người lao động: Bao gồm kỹ năng, kinh nghiệm, tri thức chuyên môn và khả năng sáng tạo. Trong các nhà máy hiện đại, giá trị của người lao động nằm ở năng lực làm chủ công nghệ và phân tích dữ liệu.

• Tư liệu sản xuất: Bao gồm đối tượng lao động (nguyên vật liệu) và công cụ lao động (máy móc, thiết bị, hạ tầng công nghệ).

Trong thực tế vận hành, các hệ thống phần mềm như ERP hay MES được xem là những công cụ lao động trí tuệ. Chúng giúp mở rộng năng lực của con người, cho phép quản lý dữ liệu tập trung và điều phối các luồng nghiệp vụ phức tạp mà phương thức xử lý thủ công không thể đáp ứng được. Khi công cụ lao động thay đổi từ thủ công sang tự động hóa, lực lượng sản xuất sẽ tạo ra bước nhảy vọt về hiệu quả vận hành.

Quan hệ sản xuất: Hình thức xã hội của quá trình sản xuất

Quan hệ sản xuất là mối quan hệ giữa người với người trong quá trình sản xuất, bao gồm ba mặt: sở hữu tư liệu sản xuất, tổ chức quản lý và phân phối sản phẩm. Nếu lực lượng sản xuất là “phần cứng” thì quan hệ sản xuất chính là “phần mềm” điều hành để hệ thống đó hoạt động trơn tru.

Một thách thức phổ biến của doanh nghiệp là đầu tư mạnh vào lực lượng sản xuất (mua máy móc hiện đại, phần mềm đắt tiền) nhưng lại duy trì một quan hệ sản xuất lạc hậu (quy trình quản lý rời rạc, dữ liệu bị chia cắt). Khi quan hệ quản lý không tương xứng với trình độ công nghệ, doanh nghiệp sẽ đối mặt với tình trạng rối loạn kế hoạch sản xuất và lãng phí chi phí vận hành do sự phối hợp liên phòng ban kém hiệu quả.

Sự phù hợp giữa quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất là chìa khóa để tối ưu hóa chuỗi giá trị. Điều này có nghĩa là quy trình tổ chức và cách thức phân phối nguồn lực phải được thiết kế sao cho giải phóng tối đa năng lực của máy móc và trí tuệ của con người, tránh tạo ra các điểm nghẽn gây chậm đơn hàng hoặc tồn kho dư thừa.

Xem thêm: Kế hoạch sản xuất là gì? Cách lập kế hoạch sản xuất hiệu quả

Các phương thức sản xuất phổ biến nhất hiện nay

Hiện nay có 5 phương thức sản xuất sản xuất hiện đại được nhiều doanh nghiệp ứng dụng là: MTO, ETO, ATO, MTS, CTO. Cùng tìm hiểu chi tiết:

Phương thức sản xuất MTO (Make To Order): Sản xuất theo đơn đặt hàng

MTO là gì?

MTO (viết tắt của Make To Order, Made to Order hay còn gọi là BTO – Build to Order) là phương thức sản xuất dựa trên đơn đặt hàng của khách hàng. Theo đó, việc sản xuất một mặt hàng chỉ bắt đầu được tiến hành khi đã xác định được chắc chắn yêu cầu của khách hàng.

Phương thức sản xuất MTO thích hợp với chiến lược kéo trong quản lý chuỗi cung ứng (hay còn gọi là hệ thống kéo – Pull System, một trong những phương pháp của Lean Manufacturing), giúp hạn chế hàng tồn kho tới mức thấp nhất.

Đặc điểm

MTO thích hợp cho các sản phẩm cần thiết kế tùy chỉnh, mang giá trị cao, thời gian làm ra sản phẩm dài hơn, sản phẩm ít bị lỗi thời theo thời gian như: máy chủ máy tính, ô tô, xe đạp chuyên dụng hoặc các sản phẩm cần nhiều chi phí lưu trữ, bảo quản.

Ngoài ra, phương pháp sản xuất MTO cũng được ứng dụng trong các ngành công nghiệp lắp ráp, xây dựng, sản xuất tàu thuyền, máy bay… (khi mỗi sản phẩm lại cần yêu cầu một đặc điểm kỹ thuật sản xuất riêng).

Ưu điểm

Ưu điểm chính của MTO đó là doanh nghiệp có thể thực hiện đơn hàng một cách chuẩn xác theo yêu cầu đặt ra của khách hàng. Với phương thức này, doanh nghiệp sẽ hạn chế lượng hàng tồn kho thành phẩm; và tránh được việc phải giảm giá sản phẩm không bán chạy.

Nhược điểm

Hai nhược điểm chính của phương thức sản xuất MTO là tính kịp thời và chi phí tùy biến. Khi khách hàng phát sinh đơn hàng với những yêu cầu khắt khe trong chất lượng, họ buộc phải chờ đợi sản phẩm được sản xuất, lắp ráp và giao hàng.

Ngoài ra, MTO thường sẽ đắt đỏ hơn đối với người tiêu dùng khi không thể tận dụng lợi thế sản xuất hàng loạt như những phương thức khác.

>> Xem thêm: Lập kế hoạch sản xuất theo đơn hàng: Các bước thực hiện

Phương thức ETO (Engineer To Order): Thiết kế theo đơn hàng

ETO là gì?

ETO (viết tắt của Engineer to Order) là mô hình sản xuất trong đó sản phẩm được thiết kế, chế tạo và hoàn thiện sau khi công ty sản xuất nhận được đơn đặt hàng. Sản phẩm được thiết kế theo những đáp ứng những yêu cầu khắt khe mà khách hàng mong muốn.

Cũng giống như MTO, phương thức sản xuất ETO thích hợp với chiến lược kéo trong quản lý chuỗi cung ứng. Trong cả 2 mô hình MTO và ETO, việc thu mua nguyên vật liệu và quá trình sản xuất đều được tiến hành sau khi công ty sản xuất nhận được đơn đặt hàng. Sự khác biệt ở chỗ, ETO còn bao gồm cả quy trình thiết kế.

Những sản phẩm phù hợp để triển khai theo phương thức sản xuất ETO là những mặt hàng có tính đặc thù và giá trị cao như công trình xây dựng, cầu đường, thiết kế nội thất…

Ngoài ra mô hình ETO cũng rất phổ biến trong ngành công nghiệp quốc phòng, hàng không vũ trụ và năng lượng.

Ưu điểm

Với phương thức sản xuất ETO, việc chế tạo các sản phẩm phức tạp hoặc chuyên dụng đều đảm bảo đáp ứng các thông số kĩ thuật.

Nhược điểm

Theo đó, quy trình ETO khá phức tạp, đòi hỏi năng lực quản trị rất lớn của nhà sản xuất nhằm đảm bảo việc tuân thủ thiết kế. Bên cạnh đó, doanh nghiệp rất khó dự đoán chi phí và thời gian của toàn bộ quá trình sản xuất ETO khi phải tùy chỉnh liên tục nhằm đảm bảo sự hài lòng của khách hàng.

>> Xem thêm: Sản xuất liên tục là gì? Quy trình thiết lập hệ thống sản xuất liên tục

Phương thức sản xuất ATO (Assemble To Order): Lắp ráp theo đơn hàng

ATO là gì?

ATO (viết tắt của Assemble to Order – Lắp ráp theo đơn hàng) là một chiến lược sản xuất kinh doanh trong đó doanh nghiệp sẽ sản xuất phụ kiện trước, đến khi có đơn đặt hàng thì mới tiến hành lắp ráp để đỡ tốn diện tích, vận chuyển dễ dàng không cồng kềnh. Khách hàng được yêu cầu về linh kiện, cấu hình, sản xuất ra sản phẩm theo ý mình. Phương thức sản xuất ATO là sự kết hợp giữa chiến lược sản xuất để lưu kho – sản phẩm được hoàn thiện từ trước và chiến lược sản xuất theo đơn đặt hàng – sản phẩm được sản xuất sau khi công ty nhận được đơn đặt hàng. Những sản phẩm phù hợp để sản xuất theo mô hình ATO là những mặt hàng như máy tính, xe hơi, đồ nội thất…

Ưu điểm

Ở phương pháp này, các sản phẩm được lắp ráp từ các thành phần sau khi nhận được đơn đặt hàng của khách hàng. Theo đó, khách hàng vừa có thể nhận được hàng nhanh chóng, đồng thời cho phép sản phẩm có thể tùy chỉnh. Doanh nghiệp vì thế cũng tối ưu hóa chi phí, tiến độ và hàng tồn kho.

Phương thức sản xuất ATO phát huy được lợi thế tốt nhất khi các linh kiện được tiêu chuẩn hóa, có thể tách rời nhau, thay thế một cách dễ dàng. Hay nói cách khác, từ những linh kiện mà mô hình ATO sản xuất trước, doanh nghiệp có thể kết hợp chúng với nhau để tạo ra những sản phẩm cuối khác nhau (theo đơn đặt hàng lắp ráp khác nhau).

Đối với những đơn hàng bao gồm một số lượng lớn các sản phẩm cuối cùng thì việc lắp ráp hàng loạt từ các thành phần phổ biến cũng sẽ giúp doanh nghiệp có sự linh động trong thời gian triển khai.

Nhược điểm

Việc mô-đun hóa những linh kiện tiêu chuẩn để phục vụ cho phương pháp sản xuất ATO thường đòi hỏi rất nhiều nỗ lực nghiên cứu và phát triển, do đó tốn nguồn lực và thời gian của khâu R&D.

Tham khảo: Các loại hình sản xuất trong doanh nghiệp phổ biến nhất hiện nay

Phương thức sản xuất MTS (Make To Stock): Sản xuất để lưu kho

MTS là gì?

MTS (viết tắt của Make to Stock – Sản xuất để lưu kho) là phương thức sản xuất dựa trên những dự báo doanh số hoặc nhu cầu lịch sử. Theo đó, doanh nghiệp sẽ dự trữ hàng hóa trong kho cho những dịp đặc biệt, những mặt hàng có nhu cầu tăng đột biến hoặc những sản phẩm tiêu dùng nhanh, thời quay vòng của sản phẩm cao

Hiểu đơn giản, doanh nghiệp sẽ sản xuất sản phẩm trước khi khách hàng có nhu cầu. Sau đó lưu kho sản phẩm rồi mới đem phân phối và bán cho khách hàng.

Đặc điểm

Các sản phẩm theo dạng MTS thường có giá bán rẻ, nhu cầu thiết yếu cho cuộc sống như hàng tiêu dùng. Ví dụ: nước ngọt, bia, sữa tắm, bánh kẹo, nông sản đóng gói…

Ưu điểm

Việc tách rời các quy trình sản xuất so với các đơn đặt hàng của khách hàng cho phép doanh nghiệp luôn đáp ứng được những đơn hàng phát sinh với lượng hàng hóa đầy kho. Từ đó giúp nhà sản xuất giảm thiểu các tốn kém và các gián đoạn khác, đặc biệt trong thời gian đáp ứng đơn hàng của khách.

Nhược điểm

Phương pháp sản xuất MTS sẽ dự báo về nhu cầu sản phẩm trong tương lai dựa trên cơ sở của dữ liệu quá khứ. Chỉ cần dự báo lệch một chút, công ty có thể sẽ dư thừa rất nhiều hàng tồn kho và thanh khoản bị hạn chế.

Khả năng của sai sót này là nhược điểm chính của việc áp dụng phương thức sản xuất MTS. Thông tin sai có thể dẫn đến hàng tồn kho dư thừa và tổn thất doanh thu. Hơn nữa, trong các lĩnh vực phát triển nhanh như điện tử hoặc công nghệ máy tính, hàng tồn kho dư thừa có thể nhanh chóng trở nên lỗi thời.

>> Đọc thêm: Quy trình hoạch định năng lực sản xuất trong doanh nghiệp chuẩn xác nhất

Phương thức sản xuất CTO (Configure To Order): Cấu hình theo đơn hàng

CTO là gì?

CTO (viết tắt của Configure To Order – Cấu hình theo đơn hàng). CTO là một biến thể của phương pháp MTO. Theo đó, các sản phẩm đã được nhà sản xuất thiết kế, lắp ráp hoàn chỉnh, người tiêu dùng sẽ yêu cầu cấu hình thêm các chức năng để đáp ứng được yêu cầu sử dụng của họ. Việc cấu hình sản phẩm chỉ bắt đầu sau khi nhận được đơn đặt hàng của khách hàng.

Đặc điểm

Phương thức sản xuất CTO được sử dụng bởi các nhà bán lẻ trực tuyến để tạo ra các sản phẩm tùy chỉnh theo thông số kỹ thuật mà khách hàng mong muốn.

Ưu điểm

Phương pháp sản xuất CTO có khá nhiều lợi thế vì ngày càng nhiều người tiêu dùng yêu cầu các sản phẩm thiết kế phù hợp với nhu cầu riêng của họ.

Những sản phẩm phù hợp để sản xuất theo mô hình CTO là những mặt hàng có thể tùy biến theo yêu cầu của khách hàng ví dụ như đồ nội thất, thiết bị điện tử (laptop), …

Nhược điểm

Giá thành thực hiện sản phẩm theo phương thức sản xuất CTO sẽ có xu hướng cao hơn đối với người tiêu dùng vì nó liên quan đến chi phí tùy chỉnh.

Tính kịp thời: Khách hàng cần chờ đợi cho đến khi sản phẩm được cấu hình xong.

Hướng dẫn lựa chọn phương thức sản xuất phù hợp cho doanh nghiệp

Việc lựa chọn phương thức sản xuất phù hợp phụ thuộc vào sự cân bằng giữa tốc độ đáp ứng đơn hàng và mức độ tùy biến sản phẩm theo yêu cầu khách hàng. Mỗi mô hình từ sản xuất lưu kho (MTS) đến thiết kế theo đơn hàng (ETO) đều có những đánh đổi về chi phí vận hành, khả năng kiểm soát tồn kho dư thừa và áp lực lên chuỗi cung ứng nội bộ.

Bảng so sánh MTS, MTO, ATO, ETO chi tiết

Để giúp nhà quản lý có cái nhìn tổng thể, bảng dưới đây so sánh các phương thức sản xuất phổ biến dựa trên các tiêu chí vận hành cốt lõi:

Tiêu chí so sánh	Sản xuất lưu kho (MTS)	Lắp ráp theo đơn (ATO)	Sản xuất theo đơn (MTO)	Thiết kế theo đơn (ETO)
Mức độ tùy biến	Thấp (Sản phẩm chuẩn)	Trung bình (Theo module)	Cao (Theo yêu cầu)	Rất cao (Thiết kế mới)
Thời gian giao hàng	Rất nhanh (Có sẵn)	Nhanh	Chậm	Rất chậm
Rủi ro tồn kho	Cao (Dễ lỗi thời)	Trung bình (Tồn linh kiện)	Thấp (Chỉ tồn nguyên liệu)	Rất thấp
Điểm tách biệt đơn hàng	Tại kho thành phẩm	Tại khâu lắp ráp	Tại khâu sản xuất	Tại khâu thiết kế
Chi phí đơn vị	Thấp (Sản xuất hàng loạt)	Trung bình	Cao	Rất cao

Hướng dẫn doanh nghiệp xác định phương thức sản xuất tối ưu

Không có một phương thức nào là hoàn hảo cho mọi loại hình doanh nghiệp. Trong thực tế, nhiều nhà máy quy mô lớn thường áp dụng mô hình lai (Hybrid) để tối ưu hóa năng lực cạnh tranh. Để xác định mô hình phù hợp nhất, cấp quản lý có thể tự đánh giá dựa trên các câu hỏi checklist sau:

• Đặc thù sản phẩm: Sản phẩm của bạn là hàng tiêu dùng tiêu chuẩn hay thiết bị công nghiệp đặc thù? Nếu sản phẩm có hàng trăm biến thể, MTO hoặc ATO sẽ giúp giảm áp lực tồn kho dư thừa.

• Kỳ vọng của khách hàng: Khách hàng của bạn sẵn sàng chờ đợi trong bao lâu? Nếu thị trường yêu cầu giao hàng ngay lập tức, MTS là lựa chọn bắt buộc dù rủi ro tồn kho cao hơn.

• Năng lực dự báo: Bộ phận kế hoạch có khả năng dự báo nhu cầu thị trường chính xác đến mức nào? Dự báo kém trong mô hình MTS thường dẫn đến lãng phí chi phí vận hành nghiêm trọng.

• Khả năng phối hợp liên phòng ban: Quy trình từ kinh doanh đến sản xuất có thông suốt không? Các mô hình như ETO hay MTO đòi hỏi sự phối hợp liên phòng ban cực kỳ chặt chẽ để tránh sai sót kỹ thuật và chậm đơn hàng.

Trong bối cảnh thị trường biến động, việc chuyển đổi giữa các phương thức sản xuất hoặc vận hành song song nhiều mô hình đòi hỏi một nền tảng dữ liệu tập trung. Các hệ thống quản trị như 3S ERP sẽ đóng vai trò là “nguồn sự thật duy nhất”, giúp doanh nghiệp theo dõi real-time data về đơn hàng và năng lực sản xuất, từ đó đưa ra quyết định điều chỉnh phương thức vận hành kịp thời và chính xác.

Tối ưu hóa phương thức sản xuất thông qua hệ thống ERP và MES

Tối ưu hóa phương thức sản xuất đòi hỏi sự dịch chuyển từ quản trị dựa trên kinh nghiệm sang quản trị dựa trên dữ liệu thực tế. Hệ thống ERP và MES đóng vai trò là hạ tầng công nghệ giúp doanh nghiệp hiện thực hóa các mô hình sản xuất phức tạp, đảm bảo luồng thông tin thông suốt từ khâu lập kế hoạch đến thực thi dưới mặt bằng xưởng, loại bỏ hoàn toàn tình trạng dữ liệu bị chia cắt.

Quản lý Hybrid MTO/MTS

Trong thực tế, nhiều doanh nghiệp sản xuất quy mô lớn thường vận hành theo mô hình lai (Hybrid). Ví dụ, một nhà máy có thể áp dụng MTS cho các linh kiện tiêu chuẩn để tối ưu chi phí sản xuất hàng loạt, nhưng lại áp dụng MTO cho khâu lắp ráp thành phẩm để đáp ứng yêu cầu riêng biệt của từng khách hàng. Việc điều phối song song hai phương thức này nếu xử lý thủ công sẽ dễ dẫn đến sai lệch kế hoạch và tồn kho dư thừa.

Hệ thống ERP giải quyết bài toán này thông qua khả năng tính toán nhu cầu vật tư tự động (MRP). Phần mềm giúp doanh nghiệp:

• Đồng bộ hóa dự báo nhu cầu (Demand Forecasting) cho các mặt hàng MTS và đơn hàng thực tế cho các mặt hàng MTO.

• Tự động hóa luồng phối hợp liên phòng ban, giúp bộ phận mua hàng biết chính xác thời điểm cần nhập nguyên liệu mà không gây ứ đọng vốn.

• Cung cấp real-time data về năng lực sản xuất để bộ phận kinh doanh cam kết thời gian giao hàng chính xác, giảm thiểu rủi ro chậm đơn hàng.

Tự động hóa lực lượng sản xuất trong mô hình sản xuất thông minh

Sản xuất thông minh (Smart Manufacturing) không chỉ dừng lại ở việc trang bị máy móc hiện đại mà còn là khả năng tự động hóa việc thu thập và phân tích dữ liệu sản xuất. Lúc này, hệ thống MES đóng vai trò là cầu nối trực tiếp giữa máy móc và con người, giúp tối ưu hóa lực lượng sản xuất thông qua các chỉ số vận hành cụ thể.

Thay vì ghi chép thủ công, MES cho phép theo dõi tiến độ sản xuất theo thời gian thực, cảnh báo ngay lập tức khi có sự cố thiết bị hoặc sai lệch chất lượng. Điều này giúp đội ngũ quản lý chuyển từ trạng thái “phản ứng với sự cố” sang “chủ động kiểm soát vận hành”. Khi lực lượng sản xuất được giải phóng khỏi các tác vụ nhập liệu lặp lại, họ có thể tập trung vào việc cải tiến quy trình và nâng cao hiệu suất tổng thể (OEE).

Việc tích hợp ERP và MES tạo ra một hệ sinh thái dữ liệu hoàn chỉnh, giúp lãnh đạo có cái nhìn thấu đáo về chi phí vận hành và hiệu quả của phương thức sản xuất đang áp dụng. Đây là nền tảng cốt lõi để doanh nghiệp không ngừng tinh gọn bộ máy và gia tăng lợi thế cạnh tranh trên thị trường.

Liên hệ ITG Technology để nhận tư vấn giải pháp 3S ERP tối ưu cho phương thức sản xuất của bạn, giúp doanh nghiệp xây dựng lộ trình chuyển đổi số sản xuất thực tế và hiệu quả.

Tạm kết

Trên đây là các phương thức sản xuất cơ bản trong phát triển chuỗi cung ứng. Việc am hiểu phương thức sản xuất để ứng dụng nền tảng công nghệ phù hợp đóng vai trò trong việc đưa doanh nghiệp tiến vào kỷ nguyên 4.0. Để được tư vấn thêm về phần mềm hỗ trợ quản lý toàn diện doanh nghiệp sản xuất, hãy liên hệ với chuyên gia của chúng tôi qua số hotline: 092.6886.855.

Xem thêm thông tin tại:

• Facebook: https://www.facebook.com/itgtechnology.vn
• Youtube: https://www.youtube.com/c/ITGTechnology